Oʻzbek lotin alifbosida toʻrtta yangi harf bor: Ö, Ğ, Ş va Ç. Ular ilgari ikki belgi bilan yozilgan tovushlarning oʻrnini egallaydi. Tovushlar oʻzgarmaydi, oʻqish ham oʻsha-oʻsha — faqat yozilish soddalashadi: bitta tovush, bitta harf.
Yangi alifbo haqidagi qonunni Prezident 2026-yil 21-oktabrda imzoladi, u 2027-yil 22-aprelda kuchga kiradi. Eski yozuvdagi hujjatlar va pullar kuchini saqlaydi, darsliklar esa asta-sekin almashtiriladi.
Bola uchun bu oʻzgarish qoʻrqinchli emas. Hozir harf oʻrganayotgan kichkintoy yangi harflarni boshqa harflar qatori oddiy qabul qiladi, kattaroq bolaga esa qisqa tushuntirish yetadi.
Alifboda nima oʻzgaradi
Oʻzgarish toʻrtta tovushga va bitta harf birikmasiga tegishli. Ilgari bu tovushlar ikki belgi bilan yozilardi, endi har birining oʻz harfi bor.
| Ilgari qanday yozilardi | Endi | Misollar |
|---|---|---|
| o va ʻ belgisi | Ö ö | oʻqish, oʻrik, Oʻzbekiston |
| g va ʻ belgisi | Ğ ğ | gʻisht, togʻ, bogʻ |
| s va h | Ş ş | shahar, qoshiq, besh |
| c va h | Ç ç | chumchuq, kichik, uch |
Ng birikmasi endi alohida harf hisoblanmaydi. «Ming», «rang», «tong» kabi soʻzlarda bu oddiy ikki harf: n va g. Bu soʻzlarning yozilishi oʻzgarmaydi.
Natijada alifboda 28 harf va tutuq belgisi (ʼ) bor. Eski alifboda 26 harf va uchta harf birikmasi bor edi. Tutuq belgisi avvalgidek yoziladi: maʼno, sheʼr, taʼlim.
Nega bunday qilindi? Rasmiylarning aytishicha, maqsad — yozuvdagi noaniqliklar va texnik qiyinchiliklarni yoʻqotish, alifboni raqamli texnologiyalar va dasturlar uchun qulay qilish. Telefonda yozgan har bir kishi biladi: «o» va «g» dan keyingi belgini topish qiyin edi, koʻpchilik uning oʻrniga oddiy apostrof qoʻyardi.
Qonun qachon kuchga kiradi
- 2026-yil 7-iyul — Qonunchilik palatasi qonunni qabul qildi.
- 2026-yil 10-sentabr — Senat qonunni maʼqulladi.
- 2026-yil 21-oktabr — Prezident qonunni imzoladi. Bu sana — Oʻzbek tili bayrami kuni.
- 2027-yil 22-aprel — qonun kuchga kiradi: rasmiy eʼlon qilinganidan olti oy oʻtgach.
Rasmiy xabarni gov.uz saytida oʻqish mumkin.
Eski hujjatlar, pullar va darsliklar nima boʻladi
Eski lotin yozuvidagi hujjatlar, pullar va qimmatli qogʻozlar kuchini saqlaydi. Alifbo almashgani uchun pasport, guvohnoma yoki diplomni almashtirish kerak emas.
Darsliklar, peshlavhalar va yoʻl koʻrsatkichlari bir kunda emas, asta-sekin almashtiriladi. Daryo nashrining xabariga koʻra, maktab darsliklari yangi alifboga toʻliq 2031-yilgacha oʻtadi.
Bu nimani anglatadi? Bir necha yil davomida bola ikki xil yozuvni koʻradi: uydagi eski kitoblarda, koʻchadagi ayrim yozuvlarda va baʼzi darsliklarda — eskisini, yangi kitoblarda va ilovalarda — yangisini. Buni oldindan tushuntirib qoʻysangiz, bola hayron boʻlmaydi.
Bolaga qanday tushuntirish mumkin
Eng oddiy tushuntirish: «Ilgari bu tovushni ikki belgi bilan yozishardi, endi bitta harf bilan yozamiz». Qolganini bolaning yoshiga qarab qoʻshing.
4–6 yosh: harflar endi oʻrganilayotgan boʻlsa
Kichkintoy uchun Ö, Ğ, Ş, Ç — boshqa harflar kabi oddiy harflar. Ularni alifboning qolgan harflari qatorida oʻrgating, eski yozuvni koʻrsatish shart emas: ikki xil yozuv bu yoshda faqat chalgʻitadi.
Har bir yangi harfga tanish soʻz va rasm tanlang: Ö — oʻrik, Ğ — gʻoz, Ş — shar, Ç — chumchuq. Umuman harflarni qanday oʻrgatish haqida bolaga harflarni oʻrgatish boʻyicha maqolamizda batafsil yozganmiz.
6–8 yosh: maktabga boradigan bola
Bu yoshdagi bola darslikda bir yozuvni, yangi kitobda yoki ilovada boshqasini koʻrishi mumkin. Unga «tarjima» qilishni oʻrgating: eski kitobda yonma-yon turgan s va h — bu Ş, c va h — bu Ç, o va g dan keyingi ʻ belgisi esa Ö va Ğ ni bildiradi. Soʻz xuddi oʻshanday oʻqiladi.
Daftarda qaysi yozuvda yozish kerakligini oʻqituvchidan soʻrash eng toʻgʻri yoʻl. Oʻtish davrida maktab talabini bilsangiz, uyda boshqacha oʻrgatib qoʻymaysiz. Birinchi sinfga tayyorgarlik haqida — bolani maktabga tayyorlash maqolasida.
9–10 yosh: eski yozuvga oʻrganib qolgan bola
Kattaroq bola uchun yangi harflar — kichik oʻzgarish. Uni mashqqa aylantiring: eski kitobdan bir-ikki gap tanlab, yangi alifboda koʻchirib yozsin. Bunda qaysi tovushlar boshqacha yozilishini bola oʻzi payqaydi.
Uyda nima qilish mumkin: telefonsiz oʻyinlar
- Harf ovi. Bir harfni tanlang, masalan Ş, va kun davomida u bor soʻzlarni yigʻing: shakar, shamol, qoshiq, besh. Kechqurun kim koʻp soʻz topganini sanang.
- Toʻrtta kartochka. Kartonga Ö, Ğ, Ş, Ç ni yirik qilib yozing, orqasiga rasm chizing. Bola harfni aytadi, keyin kartochkani aylantirib oʻzini tekshiradi.
- Ismlar. Oila aʼzolarining ismlarini yangi harflar bilan yozing: Shahnoza, Oʻktam, Gʻayrat. Sizning ismingizda yangi harf bormi? Bolaga oʻz ismi va yaqinlarining ismlari bilan bogʻliq harflar ayniqsa qiziq.
- Xarid roʻyxati. Doʻkonga borishdan oldin roʻyxatni bola bilan birga yangi harflarda yozing: shakar, choy, guruch, oʻrik.
- Eski kitob bilan «tarjima». Eski yozuvdagi kitobni tashlamang. Bir sahifadan ikki belgi bilan yozilgan tovushlarni toping va shu soʻzlarni yangi harflar bilan koʻchirib yozing.
Ota-onalar koʻp yoʻl qoʻyadigan xatolar
- Ikki alifboni birdaniga oʻrgatish. Kichkintoy uchun bu ortiqcha yuk. Avval yangi alifbo, eski yozuv — keyinroq, «ilgari qanday yozishgan» degan qiziq maʼlumot sifatida.
- Eski kitoblarni tashlab yuborish. Ular oʻqishga yaroqli: tovushlar oʻsha, faqat yozilishi boshqa.
- «Notoʻgʻri yozding» deb urishtirish. Oʻtish davrida ikkala yozuv ham uchraydi. Avval bola qaysi yozuvda yozganini aniqlang, keyin tuzating.
- Shoshilish. Qonun 2027-yil 22-aprelda kuchga kiradi, darsliklar asta-sekin almashadi. Vaqt yetarli — har kuni ozgina oʻynash kifoya.
«Oʻyna va oʻrgan» qanday yordam beradi
«Oʻyna va oʻrgan» ilovasidagi barcha oʻzbekcha oʻyinlar yangi alifboda yozilgan. «Alifbo» oʻyini butun alifboni, jumladan Ö, Ğ, Ş, Ç harflarini oʻrgatadi, yangi harflar uchun unda alohida daraja ham bor. «Yozamiz» oʻyinida bola harflarni barmogʻi bilan chizadi, «Oʻqiymiz»da esa soʻzlarni oʻqishni mashq qiladi.
Har bir topshiriq ovozli, shuning uchun hali oʻqiy olmaydigan bola ham oʻynay oladi. Koʻp darajalarda «Oʻrganish» rejimi bor: bola avval kartochkalarni koʻradi va eshitadi, keyin oʻynaydi. Qiyin savollar bola eslab qolguncha qaytib keladi.
Agar sizga eski yozuv qulayroq boʻlsa, ota-onalar sozlamalarida «Eski alifbo»ni tanlang — ilovadagi matnlar eski yozuvda koʻrinadi. Sozlamalar ota-ona qulfi ortida: uni ochish uchun oddiy qoʻshish misolini yechasiz, bola esa tasodifan hech narsani oʻzgartirib qoʻymaydi.
Savol-javob
Eski yozuvdagi pasportni almashtirish kerakmi?
Yoʻq. Eski lotin yozuvidagi hujjatlar, pullar va qimmatli qogʻozlar kuchini saqlaydi. Alifbo oʻzgargani sababli ularni qayta rasmiylashtirish shart emas.
Bolam maktabda qaysi alifboda yozadi?
Darsliklar asta-sekin almashadi: OAV xabarlariga koʻra, maktab darsliklari yangi alifboga toʻliq 2031-yilgacha oʻtadi. Hozir daftarda qanday yozish kerakligini oʻqituvchidan soʻrash eng ishonchli yoʻl.
«Ng» ni endi qanday yozish kerak?
Avvalgidek: ming, rang, tong. Oʻzgarish faqat alifbodagi oʻrnida — ng endi alohida harf emas, u n va g harflaridan iborat.
Bolaga eski yozuvni ham oʻrgatish kerakmi?
Kichkintoyga shart emas: avval yangi alifboni puxta oʻrgansin. Maktab yoshidagi bola eski kitoblarni oʻqish uchun ikki belgili birikmalarni bilsa yetarli — koʻpincha buning uchun bir necha misol kifoya.
Ilovada eski yozuvni yoqish mumkinmi?
Ha. Ota-onalar sozlamalarida «Eski alifbo» bor — u ilovadagi matnlarni eski yozuvda koʻrsatadi. Sozlamalarga ota-ona qulfi orqali kirasiz.
Xulosa
Yangi alifbo yozuvni soddaroq qiladi: bitta tovush — bitta harf. Qonun 2027-yil 22-aprelda kuchga kiradi, eski hujjatlar kuchini saqlaydi, darsliklar esa asta-sekin almashadi. Bolaga yangi harflarni oʻyin orqali oʻrgating, eski kitoblarni esa «tarjima» mashqi uchun asrab qoʻying.