Özbek lotin alifbosida törtta yangi harf bor: Ö, Ğ, Ş va Ç. Ular ilgari ikki belgi bilan yozilgan tovuşlarning örnini egallaydi. Tovuşlar özgarmaydi, öqiş ham öşa-öşa — faqat yoziliş soddalaşadi: bitta tovuş, bitta harf.
Yangi alifbo haqidagi qonunni Prezident 2026-yil 21-oktabrda imzoladi, u 2027-yil 22-aprelda kuçga kiradi. Eski yozuvdagi hujjatlar va pullar kuçini saqlaydi, darsliklar esa asta-sekin almaştiriladi.
Bola uçun bu özgariş qörqinçli emas. Hozir harf örganayotgan kiçkintoy yangi harflarni boşqa harflar qatori oddiy qabul qiladi, kattaroq bolaga esa qisqa tuşuntiriş yetadi.
Alifboda nima özgaradi
Özgariş törtta tovuşga va bitta harf birikmasiga tegişli. Ilgari bu tovuşlar ikki belgi bilan yozilardi, endi har birining öz harfi bor.
| Ilgari qanday yozilardi | Endi | Misollar |
|---|---|---|
| o va ʻ belgisi | Ö ö | öqiş, örik, Özbekiston |
| g va ʻ belgisi | Ğ ğ | ğişt, toğ, boğ |
| s va h | Ş ş | şahar, qoşiq, beş |
| c va h | Ç ç | çumçuq, kiçik, uç |
Ng birikmasi endi alohida harf hisoblanmaydi. «Ming», «rang», «tong» kabi sözlarda bu oddiy ikki harf: n va g. Bu sözlarning yozilişi özgarmaydi.
Natijada alifboda 28 harf va tutuq belgisi (ʼ) bor. Eski alifboda 26 harf va uçta harf birikmasi bor edi. Tutuq belgisi avvalgidek yoziladi: maʼno, şeʼr, taʼlim.
Nega bunday qilindi? Rasmiylarning aytişiça, maqsad — yozuvdagi noaniqliklar va texnik qiyinçiliklarni yöqotiş, alifboni raqamli texnologiyalar va dasturlar uçun qulay qiliş. Telefonda yozgan har bir kişi biladi: «o» va «g» dan keyingi belgini topiş qiyin edi, köpçilik uning örniga oddiy apostrof qöyardi.
Qonun qaçon kuçga kiradi
- 2026-yil 7-iyul — Qonunçilik palatasi qonunni qabul qildi.
- 2026-yil 10-sentabr — Senat qonunni maʼqulladi.
- 2026-yil 21-oktabr — Prezident qonunni imzoladi. Bu sana — Özbek tili bayrami kuni.
- 2027-yil 22-aprel — qonun kuçga kiradi: rasmiy eʼlon qilinganidan olti oy ötgaç.
Rasmiy xabarni gov.uz saytida öqiş mumkin.
Eski hujjatlar, pullar va darsliklar nima böladi
Eski lotin yozuvidagi hujjatlar, pullar va qimmatli qoğozlar kuçini saqlaydi. Alifbo almaşgani uçun pasport, guvohnoma yoki diplomni almaştiriş kerak emas.
Darsliklar, peşlavhalar va yöl körsatkiçlari bir kunda emas, asta-sekin almaştiriladi. Daryo naşrining xabariga köra, maktab darsliklari yangi alifboga töliq 2031-yilgaça ötadi.
Bu nimani anglatadi? Bir neça yil davomida bola ikki xil yozuvni köradi: uydagi eski kitoblarda, köçadagi ayrim yozuvlarda va baʼzi darsliklarda — eskisini, yangi kitoblarda va ilovalarda — yangisini. Buni oldindan tuşuntirib qöysangiz, bola hayron bölmaydi.
Bolaga qanday tuşuntiriş mumkin
Eng oddiy tuşuntiriş: «Ilgari bu tovuşni ikki belgi bilan yozişardi, endi bitta harf bilan yozamiz». Qolganini bolaning yoşiga qarab qöşing.
4–6 yoş: harflar endi örganilayotgan bölsa
Kiçkintoy uçun Ö, Ğ, Ş, Ç — boşqa harflar kabi oddiy harflar. Ularni alifboning qolgan harflari qatorida örgating, eski yozuvni körsatiş şart emas: ikki xil yozuv bu yoşda faqat çalğitadi.
Har bir yangi harfga taniş söz va rasm tanlang: Ö — örik, Ğ — ğoz, Ş — şar, Ç — çumçuq. Umuman harflarni qanday örgatiş haqida bolaga harflarni örgatiş böyiça maqolamizda batafsil yozganmiz.
6–8 yoş: maktabga boradigan bola
Bu yoşdagi bola darslikda bir yozuvni, yangi kitobda yoki ilovada boşqasini körişi mumkin. Unga «tarjima» qilişni örgating: eski kitobda yonma-yon turgan s va h — bu Ş, c va h — bu Ç, o va g dan keyingi ʻ belgisi esa Ö va Ğ ni bildiradi. Söz xuddi öşanday öqiladi.
Daftarda qaysi yozuvda yoziş kerakligini öqituvçidan söraş eng töğri yöl. Ötiş davrida maktab talabini bilsangiz, uyda boşqaça örgatib qöymaysiz. Birinçi sinfga tayyorgarlik haqida — bolani maktabga tayyorlaş maqolasida.
9–10 yoş: eski yozuvga örganib qolgan bola
Kattaroq bola uçun yangi harflar — kiçik özgariş. Uni maşqqa aylantiring: eski kitobdan bir-ikki gap tanlab, yangi alifboda köçirib yozsin. Bunda qaysi tovuşlar boşqaça yozilişini bola özi payqaydi.
Uyda nima qiliş mumkin: telefonsiz öyinlar
- Harf ovi. Bir harfni tanlang, masalan Ş, va kun davomida u bor sözlarni yiğing: şakar, şamol, qoşiq, beş. Keçqurun kim köp söz topganini sanang.
- Törtta kartoçka. Kartonga Ö, Ğ, Ş, Ç ni yirik qilib yozing, orqasiga rasm çizing. Bola harfni aytadi, keyin kartoçkani aylantirib özini tekşiradi.
- Ismlar. Oila aʼzolarining ismlarini yangi harflar bilan yozing: Şahnoza, Öktam, Ğayrat. Sizning ismingizda yangi harf bormi? Bolaga öz ismi va yaqinlarining ismlari bilan boğliq harflar ayniqsa qiziq.
- Xarid röyxati. Dökonga borişdan oldin röyxatni bola bilan birga yangi harflarda yozing: şakar, çoy, guruç, örik.
- Eski kitob bilan «tarjima». Eski yozuvdagi kitobni taşlamang. Bir sahifadan ikki belgi bilan yozilgan tovuşlarni toping va şu sözlarni yangi harflar bilan köçirib yozing.
Ota-onalar köp yöl qöyadigan xatolar
- Ikki alifboni birdaniga örgatiş. Kiçkintoy uçun bu ortiqça yuk. Avval yangi alifbo, eski yozuv — keyinroq, «ilgari qanday yozişgan» degan qiziq maʼlumot sifatida.
- Eski kitoblarni taşlab yuboriş. Ular öqişga yaroqli: tovuşlar öşa, faqat yozilişi boşqa.
- «Notöğri yozding» deb uriştiriş. Ötiş davrida ikkala yozuv ham uçraydi. Avval bola qaysi yozuvda yozganini aniqlang, keyin tuzating.
- Şoşiliş. Qonun 2027-yil 22-aprelda kuçga kiradi, darsliklar asta-sekin almaşadi. Vaqt yetarli — har kuni ozgina öynaş kifoya.
«Öyna va örgan» qanday yordam beradi
«Öyna va örgan» ilovasidagi barça özbekça öyinlar yangi alifboda yozilgan. «Alifbo» öyini butun alifboni, jumladan Ö, Ğ, Ş, Ç harflarini örgatadi, yangi harflar uçun unda alohida daraja ham bor. «Yozamiz» öyinida bola harflarni barmoği bilan çizadi, «Öqiymiz»da esa sözlarni öqişni maşq qiladi.
Har bir topşiriq ovozli, şuning uçun hali öqiy olmaydigan bola ham öynay oladi. Köp darajalarda «Örganiş» rejimi bor: bola avval kartoçkalarni köradi va eşitadi, keyin öynaydi. Qiyin savollar bola eslab qolgunça qaytib keladi.
Agar sizga eski yozuv qulayroq bölsa, ota-onalar sozlamalarida «Eski alifbo»ni tanlang — ilovadagi matnlar eski yozuvda körinadi. Sozlamalar ota-ona qulfi ortida: uni oçiş uçun oddiy qöşiş misolini yeçasiz, bola esa tasodifan heç narsani özgartirib qöymaydi.
Savol-javob
Eski yozuvdagi pasportni almaştiriş kerakmi?
Yöq. Eski lotin yozuvidagi hujjatlar, pullar va qimmatli qoğozlar kuçini saqlaydi. Alifbo özgargani sababli ularni qayta rasmiylaştiriş şart emas.
Bolam maktabda qaysi alifboda yozadi?
Darsliklar asta-sekin almaşadi: OAV xabarlariga köra, maktab darsliklari yangi alifboga töliq 2031-yilgaça ötadi. Hozir daftarda qanday yoziş kerakligini öqituvçidan söraş eng işonçli yöl.
«Ng» ni endi qanday yoziş kerak?
Avvalgidek: ming, rang, tong. Özgariş faqat alifbodagi örnida — ng endi alohida harf emas, u n va g harflaridan iborat.
Bolaga eski yozuvni ham örgatiş kerakmi?
Kiçkintoyga şart emas: avval yangi alifboni puxta örgansin. Maktab yoşidagi bola eski kitoblarni öqiş uçun ikki belgili birikmalarni bilsa yetarli — köpinça buning uçun bir neça misol kifoya.
Ilovada eski yozuvni yoqiş mumkinmi?
Ha. Ota-onalar sozlamalarida «Eski alifbo» bor — u ilovadagi matnlarni eski yozuvda körsatadi. Sozlamalarga ota-ona qulfi orqali kirasiz.
Xulosa
Yangi alifbo yozuvni soddaroq qiladi: bitta tovuş — bitta harf. Qonun 2027-yil 22-aprelda kuçga kiradi, eski hujjatlar kuçini saqlaydi, darsliklar esa asta-sekin almaşadi. Bolaga yangi harflarni öyin orqali örgating, eski kitoblarni esa «tarjima» maşqi uçun asrab qöying.