Şaxmat uçun aniq «töğri yoş» yöq. Odatda bola 4–5 yoşda figuralar bilan tanişişi, 6–7 yoşda esa töliq partiya öynaşi mumkin. Yoşdan köra tayyorlik muhim: bola 10–15 daqiqa bitta öyinga diqqat qila oladimi va oddiy qoidalarga amal qiladimi.

Boşlaş yöli oddiy: avval taxta va kataklar, keyin har bir figura alohida, kiçik öyinlar orqali. Töliq partiyaga şoşilmang — hamma figurani birdaniga örgansa, bola adaşib, qiziqişini yöqotişi mumkin.

Bola şaxmatga tayyormi: 5 ta belgi

  • 10–15 daqiqa bitta stol öyiniga diqqat qila oladi;
  • oddiy qoidaga amal qiladi va navbat kutadi;
  • 8 gaça sanaydi — taxtada 8 ta qator va 8 ta ustun bor;
  • öng va çapni, şakllarni farqlay boşlagan;
  • yutqazganda xafa bölsa ham, keyingi safar yana öynaşga rozi böladi.

Hammasi bölmasa ham, xavotir olmang: oxirgi ikkitasini şaxmatning özi ham maşq qildiradi.

Şaxmat bolaga nima beradi

Şaxmatda har bir yurişdan oldin öylaş kerak: «Men bu yerga yursam, raqib nima qiladi?» Bola şu tariqa oldindan rejalaştirişni, sabr qilişni va öz xatosidan xulosa çiqarişni maşq qiladi. Bundan taşqari, bu — ota-ona va bola birga ötkazadigan sokin vaqt.

Bu könikmalar maktabda ham asqotadi. Diqqat va mustaqillik uçun boşqa uy öyinlari — bolani maktabga tayyorlaş haqidagi maqolada.

Qanday boşlaş: qadamma-qadam

1. Taxta va kataklar

Taxtada 64 ta katak bor — oq va qora. Taxtani töğri qöyişni birinçi kundanoq örgating: har bir öyinçining öng qöl tomonidagi burçak katagi oq böladi. Keyin figuralarni birga joyiga tering: oq farzin oq katakka, qora farzin qora katakka turadi.

2. Figuralar — birma-bir

Bir maşğulotda bitta figura. Har biriga kiçik hikoya töqing: «Rux — töğri yöldan yuradigan qalʼa», «Ot — sakraşni yaxşi köradi». Qoida ertak bilan birga eslab qolinadi.

  • Rux töğri çiziq böylab yuradi: oldinga, orqaga, öngga, çapga, istalgança katak.
  • Fil faqat qiyasiga yuradi va doim öz rangidagi kataklarda qoladi.
  • Farzin rux va filning yurişini birlaştiradi — eng kuçli figura.
  • Şoh har tomonga faqat bitta katak yuradi. Uni himoya qiliş — öyinning asosiy maqsadi.
  • Ot «L» harfi şaklida yuradi: ikki katak bir tomonga va bir katak yonga. Boşqa figuralar ustidan sakrab öta oladigan yagona figura şu.
  • Piyoda faqat oldinga, bir katakdan yuradi (birinçi yurişda ikki katak ham mumkin), raqib figurasini esa oldinga qiyasiga oladi. Oxirgi qatorga yetgan piyoda boşqa figuraga aylanadi.

3. Figurani oliş, kişt va mot

Har bir figurani bilgaç, figura olişni maşq qiling: «Rux qaysi piyodani ola oladi?» Keyin kiştga öting. Kişt (baʼzan «şax» ham deyişadi) — şohga hujum. Undan qoçiş, hujumni tösiş yoki hujum qilayotgan figurani oliş mumkin. Agar şohning qutulişga yöli qolmasa — bu mot, öyin tugaydi. Bir yurişda mot qilinadigan oddiy masalalar bu tuşunçani yaxşi mustahkamlaydi.

4. Töliq partiya

Bola hamma figurani bilgandan keyin töliq öyin öynang. Birinçi partiyalarda maslahat bering, lekin yurişni uning örniga qilmang. Katak nomlari (a1, e4) va partiyani yozib borişni 8–9 yoşda örgatsa böladi.

Uyda öynaş uçun mini-öyinlar

Töliq partiyadan oldin kiçik öyinlar bilan maşq qiling — ular qisqa, qoidasi oddiy, bola esa tez-tez yutadi.

  • Piyodalar jangi. Taxtada faqat piyodalar. Kimning piyodasi birinçi bölib oxirgi qatorga yetsa, öşa yutadi.
  • Ot va konfetlar. Taxtaga 3–4 ta konfet yoki tanga qöying. Ot ularni neçta yurişda «yeb» çiqadi?
  • Rux labirinti. Bir neçta piyodani tösiq qilib qöying: rux ularga tegmasdan belgilangan katakka yetib borsin.
  • Kişt yoki kişt emas? Taxtaga şoh va bitta raqib figurasini qöying. Bola şohga hujum bor-yöqligini aytsin, bölsa — qanday qutulişni topsin.

Birinçi ikki hafta: namunaviy reja

  • 1-kun: taxta, kataklar, figuralarni joyiga teriş.
  • 2–3-kun: rux va «Rux labirinti».
  • 4–5-kun: fil va farzin.
  • 6-kun: şoh.
  • 7–8-kun: ot va «Ot va konfetlar».
  • 9–10-kun: piyoda va «Piyodalar jangi».
  • 11–12-kun: figura oliş, kişt va «Kişt yoki kişt emas?».
  • 13–14-kun: bir yurişda mot va birinçi töliq partiya.

Har bir kun — 15–20 daqiqa. Bola biror figurani qiyin özlaştirsa, keyingisiga ötmang: reja bolaga moslaşadi, bola rejaga emas.

Yutqaziş — öyinning bir qismi

Köp bolalar uçun eng qiyini — yutqaziş. Ataylab yutqazib bermang: bola buni sezadi va ğalabaning qadri qolmaydi. Uning örniga fora bering — masalan, farzinsiz yoki bitta ruxsiz öynang.

Partiyadan keyin birga qarab çiqing: «Qaysi yurişdan keyin qiyin bölib qoldi?» Natijani emas, öylab qilingan yurişni maqtang. Bola yiğlasa, tinçlantiring va keyingi partiyani boşqa kunga qoldiring.

Yoş böyiça möljal

Yoş Nimani örgansa böladi
4–5 Figuralar nomi, taxta va kataklar, bitta figura bilan mini-öyinlar
5–6 Hamma figuralarning yurişi, figura oliş, piyodalar jangi
6–7 Kişt va mot, bir yurişda mot masalalari, töliq partiya
8–10 Oddiy taktik usullar, partiyani yoziş, tögarak va musobaqalar

Bu — qatʼiy jadval emas. Keçroq boşlagan bola ham şu bosqiçlardan birma-bir ötadi, faqat öz surʼatida.

Ota-onalarning köp uçraydigan xatolari

  • Hamma figurani bir kunda örgatiş. Bola adaşadi va zerikadi.
  • Darrov töliq partiya. Qoidalar köp — avval mini-öyinlar.
  • Har bir yurişni tuzatiş. Bola özi öylaşga ulgurmaydi. Faqat qöpol xatoda töxtating va savol bering: «Otingni olib qöysa-çi?»
  • Uzoq maşğulotlar. 15–20 daqiqa yetadi. Kayfiyat yaxşi paytida töxtagan maʼqul — ertaga yana öynagisi keladi.
  • Musobaqaga şoşiriş. Avval qiziqiş, keyin natija.

«Öyna va örgan»da şaxmat

«Öyna va örgan» ilovasidagi «Şaxmat» öyinida taxtada darslar bor: har bir figura qanday yurişi, kişt va bir yurişda mot. Keyin bola kompyuter bilan öynaydi — uç daraja, oddiydan qiyinga. Barça topşiriqlar ovozli, şuning uçun hali öqiy olmaydigan bola ham tuşunadi.

Ilovani haqiqiy taxta bilan birga işlating: keçqurun siz bilan bir partiya, kunduzi ilovada qisqa maşq. Diqqat va xotira uçun «Mantiq» va «Xotira» öyinlari ham bor. Ota-onalar bölimida esa har bir öyin böyiça yulduzlar va «qiyin joylar» körinadi. Ekran oldidagi vaqtni qanday çeklaş haqida — bola telefonda qança vaqt öynaşi mumkin maqolasida.

Savol-javob

Ota-ona şaxmat bilmasa, bolani örgata oladimi?

Ha. Boşlanğiç qoidalar oddiy, ularni bola bilan birga örganiş mumkin. Ilovadagi darslar yoki bolalar uçun şaxmat kitobi figuralarning yurişini bosqiçma-bosqiç körsatadi, siz esa raqib va hamroh bölasiz.

Kompyuter bilan öynaş foydalimi?

Foydali: kompyuter çarçamaydi va bola öz darajasidagi raqib bilan istalgan vaqtda maşq qiladi. Lekin jonli öyin örnini bosmaydi — odam bilan öynaganda bola ğalaba va mağlubiyatni munosib qabul qilişni ham örganadi.

Qaçon tögarakka bergan maʼqul?

Bola qoidalarni bilsa, özi öynaşni sörasa va 20–30 daqiqalik partiyaga çidasa, maktabdagi yoki yaqin atrofdagi şaxmat tögaragini qidirib köring. Murabbiy va tengdoşlar bilan öynaş — boşqaça, foydali tajriba.

Bola yutqazsa yiğlaydi. Şaxmatni töxtatiş kerakmi?

Şart emas. Fora bering, mini-öyinlarga qayting va partiyadan keyin yaxşi yurişlarini maqtang. Yutqazişni xotirjam qabul qiliş ham örganiladigan könikma, unga vaqt kerak.

Xulosa

Şaxmatni 4–5 yoşda figuralar bilan tanişişdan, 6–7 yoşda töliq partiyadan boşlaş mumkin — yoşdan köra bolaning diqqati va qiziqişi muhim. Har bir figurani alohida, mini-öyinlar orqali örgating, maşğulotni qisqa qiling va natijani emas, öylab qilingan yurişni maqtang. Şunda şaxmat bola uçun qiziqarli oilaviy öyinga aylanişi mumkin.