Hisoblaş sanaşdan boşlanadi, sanaş esa sonlarni yod aytişdan emas, narsalarni sanaşdan boşlanadi. Bola yigirmagaça bemalol aytib berişi, lekin stoldagi beşta olmani sanay olmasligi mumkin. Şuning uçun tartib şunday: avval miqdor, keyin son va raqam, söngra qöşiş va ayiriş.
Buning uçun maxsus dars şart emas. Zinapoya, qoşiqlar, likopçadagi olmalar, köçadagi maşinalar — hammasi maşq uçun yaraydi. Kuniga 10–15 daqiqa va hayotdagi kiçik savollar yetarli: «Neçta?», «Qaysi biri köp?», «Yana neçta kerak?»
Yod sanaş va haqiqiy sanaş
Sonlarni ketma-ket aytiş hali sanaş emas. Haqiqiy sanaşda bola:
- har bir narsaga bir marta tegadi va bitta son aytadi;
- heç narsani taşlab ketmaydi va ikki marta sanamaydi;
- oxirgi aytilgan son jami miqdorni bildirişini tuşunadi: «beşta».
Tekşiriş oson: bola sanab bölgaç, «Xöş, neçta ekan?» deb söring. Agar u qaytadan sanay boşlasa, oxirgi son miqdorni bildirişini hali tuşunmagan. Unda yana narsalar bilan sanang va oxirgi sonni urğu bilan ayting.
Yoşga qarab möljal
| Yoş | Odatda nima qila oladi |
|---|---|
| 3–4 | 5 gaça narsalarni sanaydi, «köp» va «kam»ni ajratadi |
| 4–5 | 10 gaça sanaydi, sonni barmoqlarda körsatadi, raqamlarni taniy boşlaydi |
| 5–6 | 20 gaça sanaydi, 10 dan orqaga sanaydi, 10 gaça narsalar yordamida qöşadi va ayiradi |
| 6–7 | 10 gaça oğzaki qöşadi va ayiradi, 20 gaça — narsalar bilan, önliklarni tuşuna boşlaydi |
| 7–8 | 100 gaça qöşadi va ayiradi, önlik va birlikni ajratadi, oddiy masala yeçadi |
Bu taxminiy möljal, har bir bola öz surʼatida rivojlanadi. Bir bosqiçni mustahkamlamasdan keyingisiga ötmang.
Qadam-baqadam
1. Hamma narsani sanang
Zinapoya, tugmalar, likopçadagi olma, hovlidagi daraxtlar. Bola barmoği bilan tegib, ovoz çiqarib sanasin. Avval 3 gaça, keyin 5 gaça, söngra 10 gaça.
2. Soliştiring: köp, kam, teng
«Qaysi likopçada olma köp?» Ikki qator tugmani yonma-yon terib, qaysi qatorda ortiqçasi borligini toping. Keyinroq bu tuşunçalar <, > va = belgilariga aylanadi.
3. Son, raqam va miqdorni boğlang
«Beş» sözi, 5 raqami va beşta narsa — bir narsaning uç körinişi. Kartoçkaga raqam yozing, yoniga şunça nuqta qöying, bola esa yoniga şunça tugma terib qöysin.
4. Sonning tarkibini örganing
5 — bu 4 va 1, 3 va 2. Beşta tugmani ikki qölingizga bölib oling: «Bu qölda ikkita. Unisida neçta?» 10 gaça sonlarning tarkibini bilgan bolaga qöşiş va ayiriş ança oson böladi.
5. Narsadan barmoqqa, barmoqdan oğzaki hisobga
Avval narsalar bilan: «Uçta olma bor edi, yana ikkitasini qöşdik». Keyin barmoqlar, keyin rasmlar va faqat söngra yozuv: 3 + 2 = 5. Qöşişda kattaroq sondan davom ettirib sanaşni örgating: 7 + 2 — «yetti... sakkiz, töqqiz».
6. Önlikdan ötiş
8 + 5 kabi misollarda avval önni töldiring: 8 + 2 = 10, qolgan 3 ni qöşamiz — 13. Önliklarni körsatiş uçun ön ta çöpni rezinka bilan boğlang: 23 — bu ikki boğlam va uçta alohida çöp.
7. Masalalar — hayotdan
«Stolda 6 ta qoşiq bor, mehmonlar bilan 8 kişi bölamiz. Yana neçta kerak?» Vaqti-vaqti bilan masalani bola özi tuzsin: şunda u nimani tuşunganini körasiz.
8. Ikkitalab, beştalab, öntalab sanang
Bola 20 gaça bemalol sanasa, sakrab sanaşni örgating: 2, 4, 6...; 5, 10, 15...; 10, 20, 30... Bu köpaytiriş jadvali va soatdagi daqiqalar uçun poydevor böladi.
Uyda telefonsiz öyinlar
- Dökon. Öyinçoqlarga 1 dan 10 gaça «narx» yopiştiring, tugmalar pul vazifasini bajarsin. Bola xarid qiladi va qaytimni hisoblaydi.
- Kubik. Ikki kubik taşlang va nuqtalarni qöşing. Kimning yiğindisi katta bölsa, öşa ball oladi.
- Yaşirin tugmalar. Beşta tugmani körsating, keyin bir qismini kaftingiz ostiga yaşiring: «Ikkitasi körinyapti. Neçtasi yaşirin?»
- Zinapoya. Çiqayotganda oldinga, tuşayotganda orqaga sanang. Kattaroq bola ikkitalab sanasin.
- Raketa. 10 dan 0 gaça orqaga sanang va «nol»da sakrang: «Uçdik!» Orqaga sanaş ayirişga tayyorlaydi.
- Avtobus. Stullardan avtobus yasang, öyinçoqlar — yölovçilar. «Avtobusda uçta yölovçi bor edi. Bekatda yana ikkitasi çiqdi, bittasi tuşdi. Endi neçta?»
- «Kim katta?» Kartalarni teng bölib oling, har kim bittadan oçadi — kattasi yutadi. Keyin ikkitadan oçib, yiğindilarni soliştiring.
- Oşxonada. Tuxum, kartoşka, qoşiqlarni sanang: «Yana ikkita qöşsak, neçta böladi?»
Ota-onalar köp yöl qöyadigan xatolar
- Faqat yod sanaş. 100 gaça aytib bera oladigan bola 7 ta narsani sanay olmasligi mumkin. Doim narsalar bilan sanang.
- Barmoqni taqiqlaş. Barmoq bilan sanaş — tabiiy bosqiç. Bola sonlarning tarkibini yaxşi bilgan sari özi oğzaki hisobga ötadi.
- Juda erta yozma misollar. Narsasiz «3 + 2» kiçkintoy uçun maʼnosiz belgilar. Avval narsalar, keyin yozuv.
- Tezlikka şoşiliş. Avval töğri, keyin tez. Vaqtga qarşi maşqni bola işonç bilan hisoblay olganda boşlang.
- Javobni darrov aytib yuboriş. Bola öylayotganda bir oz kuting. Xato qilsa, tayyor javobni aytmang: «Keling, birga sanaymiz» deng.
- «Men ham matematikani yomon körardim». Bola sizning munosabatingizni ham örganadi. Uning oldida matematikani qiyin va zerikarli demang.
- Faqat daftar. Hisobni daftardan taşqariga çiqaring: dökonda, oşxonada, yölda.
«Öyna va örgan» qanday yordam beradi
«Öyna va örgan» ilovasidagi «Tez hisob» öyini xuddi şu tartibda boradi: 10 gaça sanaş, 10 gaça va 20 gaça qöşiş hamda ayiriş, önliklar, 100 gaça qöşiş va ayiriş. Bola işonç hosil qilgaç, 60 soniyalik tezlik darajasida öynaydi.
Bundan taşqari ilovada «Sonlar», <, > va = belgilari uçun «Soliştiriş», matnli «Masalalar», «Tarozi» va kattaroq bolalar uçun «Kasrlar» bor. Har bir topşiriq ovozli, qiyin misollar esa bola eslab qolgunça qaytib keladi.
Ota-onalar bölimida kunlik natijalar, har bir öyin böyiça yulduzlar va «Qiyin joylar» körinadi: bola qaysi misolda köp adaşayotganini bilasiz. Kunlik maqsad — 10 daqiqa, qolgan maşqni hayotda qiling.
Savol-javob
Bola barmoqlarda sanaydi. Bu yomonmi?
Yöq, bu tabiiy bosqiç. Barmoqlar — bolaning birinçi hisoblaş asbobi. Sonlarning tarkibini yaxşi bilgan sari u barmoqsiz hisoblay boşlaydi.
Bola 100 gaça sanaydi, lekin 5 + 3 ni yeça olmaydi. Nega?
Ketma-ket sonlarni aytiş — bu yod, qöşiş esa miqdorni tuşunişni talab qiladi. Narsalar bilan sanaşga va sonlarning tarkibiga qayting: beşta tugmaga yana uçtasini qöşib, natijani sanasin.
Neça yoşdan misol yeçiş kerak?
Narsalar bilan qöşiş va ayiriş köpinça 5–6 yoşda boşlanadi. Yozma misollarga bola narsalar bilan bemalol hisoblay olgandan keyin öting. Maktabgaça yana nimalarni bilgan yaxşi — bolani maktabga tayyorlaş maqolasida.
Kuniga qança şuğullaniş kerak?
Maxsus maşq uçun 10–15 daqiqa yetarli. Qolgani — hayotda: dökonda, yölda, oşxonada. Muntazamlik uzoq darsdan muhimroq.
Qöşiş va ayirişdan keyin nimani örganiş kerak?
Bola 100 gaça qöşiş va ayirişni bilgaç, köpaytirişga ötiş mumkin — qanday boşlaş haqida köpaytiriş jadvalini tez yodlaş maqolasida yozganmiz. Beştalab sanay oladigan bola esa soatni örganişga ham tayyor.
Xulosa
Hisoblaşni narsalardan boşlang: sanaş, soliştiriş, sonning tarkibi, keyin qöşiş va ayiriş. Har kuni ozgina va hayotiy misollar bilan maşq qiling. Avval tuşuniş, keyin tezlik.