Bolaga soatni örgatişni butun soatdan boşlang: kalta mil soatni, uzun mil daqiqani körsatadi. Keyin yarim soat, çorak soat, har 5 daqiqa va eng oxirida aniq daqiqalar. Har bir bosqiçni bola işonç bilan bilmagunça keyingisiga ötmang.
Köpinça bolalar millari bor soatni 6–8 yoşda tuşuna boşlaydi. Tayyorlik belgilari: 1 dan 12 gaça raqamlarni taniydi, 60 gaça sanaydi va beştalab sanay oladi. Bular hali bölmasa, avval sanaşni mustahkamlang.
Soatdan oldin: vaqt haqida tuşunçalar
Siferblatdan oldin ham bola vaqt bilan tanişadi. 4–5 yoşda u quyidagilarni örganişi mumkin:
- ertalab, kunduzi, keçqurun va keçasi;
- oldin va keyin: «nonuştadan keyin», «uxlaşdan oldin»;
- keça, bugun va ertaga;
- hafta kunlari va oylar.
Kun davomida bu sözlarni köproq işlating: «Hozir ertalab, nonuşta qilamiz. Tuşlikdan keyin sayrga çiqamiz.» Kun tartibini his qilgan bolaga soat tuşunarliroq böladi.
Yoşga qarab möljal
| Yoş | Odatda nimani tuşunadi |
|---|---|
| 4–5 | ertalab, kunduzi, keçqurun; oldin va keyin; keça, bugun, ertaga |
| 5–6 | hafta kunlari; butun soatlar: soat 3, soat 8 |
| 6–7 | yarim soat va çorak soat |
| 7–8 | har 5 daqiqa, raqamli soat |
| 8–9 | aniq daqiqalar, «qança vaqt ötdi» va «qança qoldi» |
Bu taxminiy möljal: bolalar har xil surʼatda örganadi. Maktabgaça yana nimalarni bilgan yaxşi — bolani maktabga tayyorlaş maqolasida.
Karton soat yasang
Örgatiş uçun eng qulay vosita — özingiz yasagan soat. Qoğoz likopça yoki karton doira oling va 1 dan 12 gaça raqamlarni yozing. Ikki mil qirqing — kalta va uzun, har xil rangda. Markazni teşib, millarni sim yoki ip bilan mahkamlang: ular erkin aylanişi kerak.
Uyda millari bor haqiqiy devor soati bölişi ham muhim. Telefon va televizordagi raqamli soatdan farqli ravişda, unda vaqtning ötişi körinib turadi.
Qadam-baqadam
1. Butun soatlar
Uzun mil 12 da tursa — butun soat: kalta mil qaysi raqamda bölsa, soat şu. «Kalta mil 3 da, uzun mil 12 da — soat uç böldi.» Boşida uzun milni 12 da qoldirib, faqat kalta mil bilan öynang.
2. Yarim soat
Uzun mil 6 da — yarim soat ötdi: 3:30, «uç yarim». Bu payt kalta mil 3 bilan 4 ning örtasida turadi. Buni karton soatda körsating: uzun mil aylanganda kalta mil ham asta yuradi.
3. Çorak soat
Siferblatni törtga böling. Uzun mil 3 da — çorak soat ötdi: 3:15, «uçdan ön beş daqiqa ötdi». Uzun mil 9 da — keyingi soatgaça çorak qoldi: 3:45, «törtga ön beş daqiqa qoldi».
4. Har 5 daqiqa
Uzun mil uçun har bir raqam — 5 daqiqa: 1 da — 5, 2 da — 10, 3 da — 15 va hokazo. Karton soatda raqamlar yoniga kiçik qilib 5, 10, 15... ni yozib qöying.
Bu yerda beştalab sanaş kerak: u haqda bolaga sanaş va hisoblaşni örgatiş maqolasida yozganmiz. Aslida bu 5 ga köpaytiriş — köpaytiriş jadvalini yodlaş haqidagi maqolada uni qanday mustahkamlaş mumkinligi bor.
5. Aniq daqiqalar va raqamli soat
Siferblatdagi kiçik çiziqçalar — bir daqiqadan. 3:20 dan keyin bittalab sanaymiz: 3:21, 3:22... Söng raqamli soatni millari bor soat bilan yonma-yon körsating: 7:45 va «sakkizga ön beş daqiqa qoldi» — bir vaqt.
24 soatlik vaqtni eng oxirida tuşuntiring: 12 dan katta bölsa, 12 ni ayiramiz. 15:00 — kunduzi soat 3, 21:00 — keçqurun soat 9.
6. «Qança vaqt qoldi?»
Eng qiyin qism — vaqt oraliği: «Multfilm 10 daqiqadan keyin tugaydi. Soat neça böladi?» Buni karton soatda millarni surib körsating.
Uyda telefonsiz öyinlar
- «Soatni körsat». Siz vaqtni aytasiz, bola karton soatda körsatadi. Keyin almaşasiz: endi bola sizga topşiriq beradi.
- Kun tartibi. Uyğoniş, nonuşta, boğça, tuşlik, uxlaş — har birining yoniga kiçik soat çizib, millarini belgilang. Qoğozni devorga osib qöying.
- Vaqt posboni. Bola uydagi «vaqt posboni» bölsin: soat 8 da multfilm tugaşini yoki soat 9 da uxlaş vaqti kelganini u eʼlon qiladi.
- Bir daqiqa qança? Bola közini yumib, bir daqiqa ötdi deb öylaganda qölini kötarsin. Siz soatga qarab turasiz. Keyin almaşing.
- Qum soat va taymer. «Qum tugagunça öyinçoqlarni yiğamiz» — bola vaqt qanday ötayotganini köradi.
- Devoriy kalendar. Hafta kunlari va oylarni belgilang, tuğilgan kungaça neça kun qolganini birga sanang.
Ota-onalar köp yöl qöyadigan xatolar
- Hammasini birdaniga örgatiş. Ikki mil, 60 daqiqa va 24 soat bir kunda örganilmaydi. Bitta bosqiçga bir neça kun yoki hafta kerak bölişi mumkin.
- Uyda faqat raqamli soat. Millari bor soat bölmasa, bola siferblatni faqat darsda köradi.
- Bir xil rangdagi millar. Karton soatda kalta va uzun milni har xil rangga böyang — şunda bola ularni kamroq adaştiradi.
- Kalta milning örniga eʼtibor bermaslik. 3:45 da kalta mil deyarli 4 da turadi va bola köpinça «4:45» deydi. Kalta mil uzun mil bilan birga asta yurişini körsating.
- Faqat tekşiriş. «Soat neça böldi?» degan savollar yetmaydi, soatni hayotda işlating: «Soat 5 da boğga çiqamiz. Qança qoldi?»
«Öyna va örgan» qanday yordam beradi
«Öyna va örgan» ilovasidagi «Soat» öyini xuddi şu tartibda boradi: «Butun soatlar», «Yarim soat», «Çorak soat» va «Har 5 daqiqa». Teskari topşiriq ham bor: vaqt yozib qöyilgan, bola uni körsatadigan siferblatni tanlaydi. Bola işonç hosil qilgaç, 60 soniyalik tezlik darajasida öynaydi.
«Hafta va oylar» öyinida bola hafta kunlari va oylarni maşq qiladi. Har bir topşiriq ovozli, qiyin savollar bola eslab qolgunça qaytib keladi. Ota-onalar bölimida har bir öyin böyiça yulduzlar va «Qiyin joylar» körinadi.
Savol-javob
Neça yoşda bola soatni tuşunişi kerak?
Köpinça 6–8 yoşda. Butun va yarim soatni bola ertaroq tuşunişi mumkin, aniq daqiqalar esa keyinroq mustahkamlanadi. Muhimi — yoş emas, tayyorlik: 12 gaça raqamlar va beştalab sanaş.
Raqamli soatdan boşlasa böladimi?
Raqamli soatdagi raqamlarni öqiş osonroq, lekin unda vaqt qança ötgani va qança qolgani körinmaydi. Millari bor soatda «yarim», «çorak», «10 daqiqa qoldi» köz oldida turadi. Şuning uçun avval siferblat, keyin raqamli soat.
Bola soat va daqiqa milini adaştiradi. Nima qiliş kerak?
Millarni rang bilan ajrating va qisqa qoidani takrorlang: «Kalta mil — soat, uzun mil — daqiqa». Bir neça kun faqat kalta mil bilan öynang, keyin uzun milni qöşing.
«Uç yarim» va «uçdan öttiz daqiqa ötdi» — qaysi biri töğri?
Ikkalasi ham töğri va bir vaqtni bildiradi. Bola avval uyda eşitgan aytiş usulini örganadi, boşqalarini asta-sekin körsatib boring.
24 soatlik vaqtni qaçon örgatiş kerak?
Bola 12 soatlik siferblatni yaxşi bilgandan keyin. Telefon va televizorda 24 soatlik vaqt köp uçraydi, şuning uçun «15:00 — kunduzi soat 3» kabi misollarni hayotda körsating.
Xulosa
Soatni bosqiçma-bosqiç örgating: butun soat, yarim va çorak soat, har 5 daqiqa, keyin aniq daqiqalar. Karton soat, kun tartibi va «vaqt posboni» öyini vaqtni hayot bilan boğlaydi. Şoşilmang: har bir bosqiçni mustahkamlab, keyin keyingisiga öting.